четверг, 24 марта 2016 г.
среда, 16 марта 2016 г.
ADLIK
Definiţia. Kendi başına diyişilän söz payına, obyektleri,
natura fenomennerini, insanın iç duygularını adlayan, soruşlara Kim? Ne? cuvap
edän ADLIK deniler.
Adlıkların klasifikaţiası
1. Strukturaya görä:
- Sadä:
tefter, insan, kiyat, ot;
- Katlı: kızkardaş, ilkyaz; Kara deniz, Karpat bayırları; Kelcä-Külcä, Biyaz-Arap;
- Adlıklı lokuţialar (Laflar grupudur,
angıları birliktä bir adlığın mânasını vererlär). Adlıklı lokuţialar taa sık
işlikli lokuţiadan kurulărlar: aklına getirmek, esaba almak(lar)
2. Mânanın naturasına görä:
- Öz (öz adlıkları türlü obyektleri,
fenomenneri adlăr, angıları unik, individual obyektleri gösterer. Büyük
literaylan yazılărlar). Öz adlıkları gösterer:
a) insan adlarını: Nikolay Arabacı, Dionis Tanasoglu, Nikolay Baboglu, Mihay Eminescu;
b) kasabaların hem küylerin adları (toponimik): Beşalma, Kıpçak, Kiev, Kişinău, Moskova;
c) okeannarın,
derelerin, göllerin adları: Kara deniz,
Prut, Ak deniz, Poyrazdakı Buzlu okean;
ç) bayırların adları: Karpat bayırları, Ural bayırları;
d) kontinentlerin adları: Europa, Afrika, Asia, Australia;
e) devletlerin adları: Moldova, Rusia, Amerika, Ukraina;
f) fabrikaların, zavodların adları; „Bukuria”, „Topaz”, „Tigina” ;
g) kiyatların, gazetaların, dergilerin adları: roman
„Uzun Kervan”, şiir toplumu „Akar Yıldız”, dergi „Sabaa Yıldızı”, gazeta
„Ana Sözü”.
- Adetcä (adetçä adlıklar türlü obyektleri
genel bakımından adlăr). Adetçä adlıklar küçük literaylan yazılăr. Adetçä
adlıkları gösterer:
a) hayvan adları: beygir, köpek,
maymun, aslan;
b) kuş adları: papagal, kaz, tauk;
c) aaçlar, otlar: meşä, armut aacı,
biyaz kavak, pelin otu, susay, kuzu kulağı;
ç) çiçeklär: gül, feslen, papatya;
d) hafta günneri: pazar, pazertesi,
çarşamba;
e) yıl zamannarı, ayllar: kış, yaz,
ceviz ayı, orak ayı;
f) zanaatlar: üüredici, medik,
injiner;
g) okul obyektleri: yazal, kalem,
tefter;
h) diyilmäz (abstrakt) işlär: akıl,
fikir, duygu, kahır, sevda h.b.
3. Cannı hem cansız adlıklar:
- cannı: yazıcı, resimci,
üürenci; kedi, at, köpek; guguş, tarla kuşu, kırlangaç h.b.;
- cansız: tefter, masa, ekmek,
yazal, gözlük h.b.
Katlı adlıkların ortografiası
Birerdä
1.Katlı adlıklar, angıları bellilikçi laf
birleşmelerindän kuruludur hem bir mâna göstererlär: kızkardaş, günbatısı, içgüvelik, kabakulak (hastalık), ilkyaz, sütläş (sütlü
aş (emek)), gündöndü, sivrisinek, üzbaşı, aslanaazı (çiçek), gözkapağı,
ayakkabı, kırkayak, dişeti, akceer (akciğer), biyazceer (biyazciğer), akıldişi,
akkavak, hastaevi, aşevi, belkemiyi, canevi, altyazı, başparmak, çalıkuşu, karacendem,
aksakal, karasarılık (hastalık), karasu (göz hastalığı, katarakt), karadamar, karafatma
(kara sırtlı bir soy böcek), karayaa (petrol), gülfatma, daakeçisi, kafatası,
düzyazı, gökbilim (astronomia), gözakı, gözkapağı, gözaltı, önsöz, işbirliyi,
karabiber, kireçtaşı, köpekbalığı, köpeküzümü, basımevi, yabandomuzu, karasevda,
gökkuşağı, delikannı, eraltı, akılagetirmeklär h.b.
2.Kimi hafta günnerinin adları. Katlı adlığın bir payı kendi başına fonetik kullanılamaz.
pazartesi,
cumartesi;
3.Toponimik adları: Beşgöz, Beşalma
Not! Alma laflar nicä: autogara, aeroport (aerogara), monolog, agrotehnika, telefon, telegraf h.b.
katlı adlıklar sayılmaz. Bu lafların strukturasına latin hem grek dilindän
gelän pseudoprefix´lär (onnara taa afixoid
da söylener) [auto-, aero-, mono-, agro-, tele-] girer. Pseudoprefix
strukturalı lafları kimär kerä katlı adlıklarlan karıştırărlar.
Ayırı
1.Izafet konstrukţiaları, angıları bir mâna
vererlär.
demir
yol, kadifä fistan, altın küpä, tafta masa, gümüş bilezik; çay otu, uşak
başçası, çiçek başçası, uyku yılacı, Gagouz
dili, süüt aacı, uşak oyunu;
2.Iki
laftan kurulu astronomik terminneri: Saman
Yolu, Kervan Yıldızı, Büyük Ayı, Küçük Ayı;
3. Katlı jeografik terminneri: Kara deniz, Ak deniz, Karpat bayırları,
Varna koltuğu, Poyrazdakı Buzlu okean, Altay bayırları;
4.Ayozlu adlar, angıların strukturasında laflar Ay hem Sveti var: Ay Petri, Ay
Vasili, Ay Yordan, Sveti Ivan;
5. Devletlerin, bölgelerin ofiţial adları,
organnarın, devlet kuruluşlarının ofiţial adları: Gagouz Yeri (Bölgesi), Birleşik Amerika Devletleri, Birleşik Arap
Emiratları, Hong Kong, Güney Afrika, Moldova Respublikanın Üüretim hem Gençlik
Bakannığı, Komrat Devlet Üniversitesi, Ekonomika Fakültesi, Kişinău Devlet
Pedagojik Üniversitesi, Filoloji Fakültesi, Türkiye Büyükelçiliyi.
Çizi aşırı
1.Çiftli hem bir mâna açıklayan laf birleşmeleri: ana-boba, karı-koca, aaret-ana
2. Çift sinonim ya da antonim idiomatik lafları: çaarış-baarış, kurt-kuş, yaamur-çamur,
bayır-çayır, bayır-tepä;
3.Katlı mitolojik hem masaldan personajların
adları: Kelcä-Külcä, Cadı-Babusu,
Dünya-Güzeli, Topal-Şeytan, Suuk-Ana, Kara-Arap, Cuma-Babusu;
4.Katlı toponimik adları: Çadır-Lunga, Çukur-Mincir, Satılık-Hacı.
пятница, 4 марта 2016 г.
Gagouz
dilinin lexikası.
Lexika (gr. lexis – laf hem lexikon – vokabular, laflık, sözlük) –
dilin hepisi lafları , bütün vokabuları, ya da bir dialektin, ya bir yazıcının
yaratmasının, onnarın semantika sayımnığına görä bakılı.
Her bir insan toplumunun istoriası hem
ilerlenmek (gelişmek) formaları, bir büyük ölçüdä laflarda fixaţialanăr,
angılarından dilin lexikal altın hazinesi kuruludur. Dilin lexikası, var kolay
söyleyelim, ki sosyal oluşlarını aynalăr, halk ta dilin saabisidir, dili
yaşamasında kullanăr, zenginneder, evladboylarına bir baaşış olarak
verer. Gagouz dilinin lexikasında halkın istorik evoluţiası etapları,
kontaktları, ilişkileri, etkileri aynanılăr, ani dilimizin orijinal fondunun
üstünä (oğuz-türk fondu) geldilär.
Kendi
gagouz dilinin lexikal fondu için, lexikal katları için, ani korundular hem ani
eklendilär dayma başka katlar başka senselelärlän hem başka dillärlän
kontaktlarımızda, var kolay söyleyelim.
Gagouz
dilinin dä, nicä hepisinin oğuz –türk dillerinin, en eski derindän laflar katı oğuz lafları katıdır, oğuz dedelerinin dilindän kalma katıdır. Bu laflar dilimizdä en çoktur. Onnar en eski
zamannardan gelerlär, eski eradan taa – Altay hem Orta Asia meydannarından,
halk laf etmesindän, folklor yaratmalarından, mitolojik legendalarından,
dastannardan (“Oğuz Kağan”, “Ergenekon”, “Dede Korkut” h.b.) hem yazılı
oğuz – türk dilindä runi textlerindän, Kaşgarlı Mahmud’un hem Balasagunlu Yusif’in yazılarından, sora
Balkannarda da sözlü hem yazılı işlendirilmiş. Bu lexikal fondumuz pek
zengindir. Büün dä var hepisi oğuz lafları, ani başka da türk dili aylelerindä
karşı geleriz, yabancı laflardan başka.
Gagouz
dilinin lexikası bir sayımnı argument gagouz dilinin oğuz-türk dili aylesinin
bir dalı olmasını gösterer.
O eski
oğuz türkçesi pek az başkalanmış da şindi dä bir dil oğuz türkçesi kullanılăr,
sade o kadar diyişilmeklär olmuş, ani biz, gagouzlar, çok arab hem farsi
laflarını annayamărız, başkaları da bizim gagouzçamızda slav, romın, urum hem
başka lafları annayamărlar. Bu din hem devlet komşuluk faktorlarından gelişer. Çünkü gagouz, romın, rus, başka slav halkları hristiannığı kabul
Başka bir argument, bir nışan gagouz dilinin türk dillerindän biri
olduğunu gagouz dilinin infinitiv forması gösterer. Taa Yunus Emre eserlerindä,
şiirlerindä XI asirlerdän bu infinitiv formasınnan karşı geleriz, angısı başka
türkçelerdä artık formasını diyiştirmiş:
Ben gelmedim dava içi
Benim isim sevi için
Dostum evi gönüllerdir
Gönüller yapmağa geldim
(Yunus Emre “Güldeste”)
Bașka örneklär Yunus Emre'nin șiirlerindän
Leylâ yüzün görmeğe mecnun olasım gelir
örnek: görmeğe - gör//+ meğ//+ e - Masdar sufixi (eki) - MAK//MEK
Gerçek âșıq ol ola
Dosd ile bazar içün
Can vermeğe ol ive
Nice bin bașdan geçer.
örnek: vermeğe - ver//+ meğ//+ e
(Efrasayip Gemalmaz "Yunus Emre'nin șiirlerindeki dil özellikleri")
Bir
dilin lexikası halkların arasında kontaktları, ilişkileri bütün dilin
istoriasında aynalăr, ne soy etkiliklär başka halklardan geçirilmiş. Çok dooru söylener,
ki dillerin istoriası bir halkın lexikal biografiasıdır, haliz bir istorik
ilişkilär aynası halkların hem dillerin arasında olăr.
Zamandaş dilin lexikal sistemini istorik gelişmek tarafından analize edärkän,
var nasıl çok variantlı etimolojik kaynaklarını görelim. Bu takım, bütün
dünyada yok nasıl bir dä dil bulalım, angısı etimolojik bakışından monokolor
karakterindä kalsın.
Lexikanın etimolojik araştırmaları dilin asirlär uzunnuğunda gösterildi, ki
gagouz dili çok sıkı baalantılarda te o halklarlan bulundu, angılarınnan
komşuluk etmişti. Ama bu ödünç laflardan dilin kendi katları da var.
Senselä dillerin genealojik araştırılmasında komun lingvistik elementlerini
göräbiliriz, bir türlü elementlär ya hepisi, ya bir kaç senselä dillerin
arasında. Bu takım, var nasıl görelim, ki bir temel dil varmış – oğuz-türk dili, angısı
başka oğuz-türk dillerini beslemiş: azeri,
türk, tacik, başkurt, türkmen h.b.
Komun
elementlerdän başka her bir dildä speţifik elementleri peyda olăr. Geneza
aspekti lexika plastlarında taa geniştän açıklamalıyız.
Ilk plast – temel
plastı – Ana-kök oğuz dilindän laflar. Onnarın en çoyu
hepisindä oğuz-türk dillerindä büün dä var: baş,
göz, aaz (ağız), kulak, kol, burnu, diş, göbek, et, süt, ot, aaç (ağıç), gün,
ak, kara, gök, at, sığır, inek, koyun, kuzu, kuş, kan, kuyruk, daa (dağa), taş,
toprak, su, göl, deniz, tuz, üç, dört, beş, sekiz, dokuz (tokuz), altmış, etmiş
(yetmiş), üz on; yaa (yağı), yurt (öğurt), yımırta (yumurta), balık, dil,
dudak, kaş, buvaz, baldır, damar, el, bel, saç, sakal, bıyık, toz, dalak,
böbrek, kül, kurt, er (yer), yurtluk, yuva, keçi, dana, düvä, sap, saman, em,
alma, aslan, eşek, katır, domuz, erkek, dişi, kişi, kız, olan, kış, yaz, yıl,
gecä, kul, düvä, gümüş, bakır, demir, taş, kardaş, bacanak, kök, dal, salkım,
meşä, yaamur (yağmur) h.b.
Bunnar hepisi oğuz-türk laflarımız kalan oğuz-türk senselerindän komun
laflarıdır. Onnar çoktur – hepisi ana oğuzçamızdan kaldıklarını açık göreriz.
Ikinci
laflar plastı:
Eski ana oğuz dilindän: moğolcadan – Altayda, sora da (XIII as.)
Anadoludan Osmanlı türkçesinnän Balkannara gelennär, nicä „kavurma” - kavurga’dan;
Çin dilindän
– Altayda, örnek gibi „inci” (perlă);
Farsçadan – Asiada – çeltik, pilav, ateş, ambar, arzu,
azarlamak, kiyat, laf, kafadar, kâr, lâzım h.b. Farsi laflar dilimizdä çok, ama
istoriayca eserlär uzunnuğunda lexikamızda alıştılar, bizim oldular oğuz
lafları gibi.
Hep bu
takım fenomeni arab lafları da geçirdilär – hep Asiadan,
sora da Balkannarda Osman dili arapçaları: aylâ,
aza, astar, ikram, zeytin, ihtiza, ruh, mezar, duva, betfa, tükân, fal, tapkır
(boş er, düyülmüş), fakir, fayda, hak (dooruluk, aslı), Allah h.b.
Yabancı laflar plastı – başka dillerdän gelän laf
bircikleri, angıları gagouz dilinä dooru girip, onun gramatikal sisteminä uygun
erleşmişlär.
Grekçedän – Balkannarda: stavro (kruça), ayoz, ayazma,
ikona, Evangelie, diakon, arhangel, dafin yaprağı, klisä, makar (baalayıcı),
vaatiz, yortu, Panaya, steonoz, anahtar, anteri, karanfil, trofa, karpuz,
filcan, horu, kaval, panair, monaf, liturgia; çoyu
adlar – Todur, Atanas (ölmäz),
Andrey (girgin), Angela (ayoz), kalıb, sabun, tipar, kandil, portokal, zodia. Bu alma grek dilindän aktiv lexikadan
karä, gagouz dili taa türlü terminnärlän dä beslener, angıları, nicä bileriz,
eski klasik dillerindän – grek, latin – başka dillär kendi vokabularına
geçirerlär: lexikon,
filosofia, atom, morfem, antropologia, astronomia h.b.
Eski salavoncadan – Balkannarda: babu, dädu, kolaç, kosa, bülü,
lelü, kiraţa, batü, slanina, puluk, Mirçu, Donçi, borna, skoba, struna,
tırnakop, pırlog, taliga (polonez), trıntor, maslin, morkova, peştera, hırtop,
ba (baalayıcı), da h.b.
Romıncadan – părălia,
furkuliţa, mamaliga, boyar, guşa, motan, kotey, moşu, Giţa, Läna, Kostika,
Petrika h.b.
Macarcadan – hotar,
marfa, vama h.b.
вторник, 24 ноября 2015 г.
Literatura derslerinin sistemi
Literatura
derslerinin sistemi
I.
Eni
bilgilerin üzerinä diskuţianın geçirilmsi.
1.
Giriş ders
a)
Epokanın,
periodunun açıklanması (oğuz-dedelär, klasik, zamandaş)
b)
Yazıcının
biografiası için haberlär. Strukturası:
-
yazıcının biografiasının sayımnığını belli
etmäğä;
-
filmin
(diafilmin) ya da dokumentlerin gösterilmesi (üüredici açıklăr);
-
biografiayı
skematik kurmağa, önemli dataları belli etmäğä, yazıcının yaratmalarını belli
etmäğä, angılarını okumalılar;
-
kritik
materialının kullanılması. Başka yazıcılar D. Kara Çoban için. (metodlar:
açıklamak, dokumentlerä komentaria yapmak).
c) Literar
eserinin analizi hem fikirlerini açıklamak dersi (euristik konversaţiası)
d)
Literar
eserinin genel karakteristikası.
Literar eserinin analizi hem fikirlerini açıklamak dersi
hem literar eserinin genel karakteristikası dersi arasında başkalıklar: literar analizi dersi taa derindän
eseri bakăr (eserin genel karakteristikası), sade özel aspektleri bakăr. Ilk tip ders - sade 1 eserin temelindä karakteristika
yapılăr, ikinci tip ders – bir kaç eserin temelindä. Literar analizindä
kullanılan metod – problemni konversaţia.
Literar eserinin genel karakteristikası dersindä kullanılan metod – fikirini açıklamak. Literar analizi
yapmağa deyni bütün yaratmayı okumalılar. Literar eserinin genel karakteristikası dersindä fragmentli okumak eterli.
II.
Literatura derslerindä bilgilerin kavilenmesi (sözlü
ya da takrir olabilir; sintez dersi)
a) bilgileri
düzenä koymak hem kaviletmek dersi
Böylä tip derslär geçiriler, ki
yazıcının erini hem lâzımnığını gagouz literaturasında belli etmäğä, ya da
istorik periodunun aspektlerini urgulamağa. Kullanılan metodlar hem çalımnar:
konversaţia, grupta iş, literar
kaynakları.
b) Kaviletmek
hem sintez dersi (çıkışlar yapılăr)
Böylä tip derslär üürencilerin
estetik düşünmeklerini, bilgilerin hem becermeklerin kendi başına
edinmesini saalăr.
Sţenariası:
a)
kaviletmek temanın belli edilmesi, planın,
bibliografianın önceki haberlenmesi
b)
kaviletmek dersinin örüyüşü
-
plandan idealar taftaya yazılărlar;
-
hazırlanmış material aktuallanăr;
-
problemnerin
üzerinä diskuţialar geçiriler, referatlar okunăr;
-
temanın
üzerinä özetlemek hem kantarlamak gerçekleştiriler.
c)
Plan
hem bibliografia gelän temaya için açıklanăr.
Sintez dersi analiz dersinin rezultatı gibi olarak var
kolay gerçeklensin.
Literar/nonliterar textlän iş.
Algoritm.
·
Lexikaylan
iş (semantize etmek, sınaşlamak, aklında tutmak)
·
Ilk okumanın geçirilmesi
·
Okumak – model
·
Textin içindekiliyini annamak
·
Ikinci
okumak – model (üüredici, üürenci)
·
Ayırma (seçmä) okumak
·
Soruşları cuvaplamak
·
Texti fragmentlerä lojik hem semantik pay etmek
hem adlamak (texttän laf birleşmelerinnän, söyleyişlärlän h.b.)
·
Planın
kurulması
·
Texti adlamak/adını diyiştirmek
·
Bir fragmentin annadılması
·
Içindekiliyin
annadılması, bir personajın adından (I, III üzdä)
·
Personajların karakteristikası
·
Texti özetlemek (rezüme yapmak)
·
Dialogların kurulması
·
Yaratmalı sınaşlar
·
Dialogu devam
etmek/ diyiştirmek
·
Subiekti devam
etmek/diyiştirmek
·
Dartışmalar
h.b.
пятница, 22 февраля 2013 г.
Vani Volontir
Vani Volontir 1913 yılda
Bolgrad Rayonunda Kubey Küyündä duudu. Bolgradta okulu hem liţeyi başardı, sora
da Yaş Universitesindä Agrikol fakultesini Basarabialı grupasını üürendi. Çok
yıllar bilimci agronomu olarak çalıştı.
Sora da bütün Bolgrad rayonuna agronom seçildi. Vani Volontir bir çiftçi
aylesindändir. Anası hem bobası büyük kultura insannarıymışlar. Büyük batisi,
Georgi Volontir, 1911 yılda duudu. 1934 yılda, açan Yaş Universitesindä studentti,
onu ilk grup gagouzlarlan Türkiyeyä üürenmäğä yolladılar.
Vani Volontir çok kerä
Türkiyedä bulundu, türkçeyi hem yabancı dillerini dä iyi bilärdi. Europa
devletlerindä türlü expoziţia aralarında bulundu, büyük yaşamak hem yaratmak
deneyleri kazandı.
30-cu yıllarda açan Romun
guvernusu Türkiye guvernusunnan annaşıp, Atatürkün kayıllığınnan, gagouz
gençlerini Türkiyeyä üürenmäğä yollardı. Bu gençlerin birisiydi Vani Volontir
dä. Ama o gidämedi, çünkü büyük kardaşını üürenmäğä yolladıydılar, da ona izin
vermediydilär.
Bu oluşlar derin duygu
çizilerini onun üräyindä braktılar. Kardaşından çok informaţia kabledärdi,
mektuplardan hem buluşmaklardan bütün üüretim sistemini bilärdi. Da düşünmeklär
onu raada brakmazdı, ki bunnar için yazsın, da gelän gagouz gençlerinä 30-cu yıllarda
gagouz üürencilerin kısmetlerini bildirsin.
1994 yılda haftalık dergisindä
onun sözü çıktı „Hacımançunun çeşmesi” – kısa romanı.
1995 yılda Vani Volontir
Moldova Yazarlar Birliyinä kabul edildi. Romanı „Hacımançunun çeşmesi”
redaktorluktan yazıcı, profesor Dionis Tanasoglu geçirdi.
Bitki vakıtlarda bir
autobiografik annatması «Исповедь старого гагауза» rus dilindä hazırladı,
angısını Vani Volontir tipara çıkarmağa etiştirmedi. Bu annatmanın sonunda o
deyer: „Bu annatmada sade benim yaşamam yazdırılăr, bir dä sıra yok autorluk
fantaziasından, her bir laf, her bir söz benim personal yaşamamdan.”
среда, 31 октября 2012 г.
Konson hem vokal fonemaları
Vokal
fonemaları. Vokalizm
Vokalların
klasifikaţiası.
Artikulaţia eri
Açılmak gradı
(apertura)
|
Öndeki (anterior)
|
Ortakı (medial)
|
Gerideki (posterior)
|
|
Açık
|
a
ä
|
|||
Yarıaçık
|
e
|
ö
|
ă
|
o
|
Kapalı
|
i
|
ü
|
ı
|
u
|
Dudakların pay alması
|
nonlabial
(dudaksız)
|
labial
(dudaktan)
|
nonlabial
|
labial
|
Geniş
|
Dar
|
Yarıgeniş
|
|
Kalın
|
a
o
|
ı
u
|
ă
|
Incä
|
ä
e
ö
|
i
ü
|
Gagouzçada vokallar üç kriteriyä görä paylaşărlar:
1) artikulaţia erlerinä
görä - öndeki (anterior) vokallar; ortakı (medial) hem geridekilär
(posterior)
2) açılmak gradına görä
- açık, yarıaçık hem kapalı vokallar.
3) dudakların pay
almasına görä - labial (dudaktan) vokallar – o, ö, u, ü - postpalatal
(geriki damaktan), bilabiallar; ä,
e, i – prepalatallar; a, ă, ı –
mediopalatal (orta damaktan).
Not: Iki simetrik
vokal sırası – a) öndeki (incä) hem ardtakı (kalın), b) dudaktan (labial) hem
diyil dudaktan (nonlabial). Başka
taraftan da – geniş hem dar vokallar. Labial vokallara
tombarlanan da deyeriz (o, ö, u, ü). Öndeki hem ardtakı vokallara eski
terminologiada „palatal” hem „gutural” (buvazın dibindän) deniler, bakarak
dilin hem damağın angı erindä onnarın artikulaţiası olăr.
Bu takım, oğuz türkçelerindä
var:
öndeki (incä) vokallar: i, e, ä, ö, ü (palatal, ön damaktan);
ardtakı (kalın) vokallar: ı, a, o, u, gag. ă (gutural; balkanik
sesi);
düz vokallar: a, e, ı, i, ă;
tombarlanan (labial)
vokallar : ö, ü, o, u;
dar vokallar: u, ı, ü, i;
geniş vokallar: o, a, ö, e, ä; yarıgeniş: ă.
Bu takım gagouz vokallarının
da her biri bir kaç kalifikaţiaya girer:
[a] -
açık, ardtakı, nonlabial, geniş. Gutural.
[ă] - yarıaçık, ardtakı, nonlabial, yarıgeniş, (a
–dan olăr). Gutural.
[ä] - açık,
öndeki, nonlabial, geniş (e –(y)län dönüşer). Palatal.
[e] - yarıaçık, öndeki, nonlabial, geniş (ä – ylän
dönüşer). Palatal.
[i] - kapalı, öndeki, nonlabial, dar. Palatal.
[ı] - kapalı,
ardtakı, nonlabial, dar. Gutural.
[o] - yarıaçık, ardtakı, labial (dudaktan), geniş.
Gutural.
[ö] - yarıaçık, öndeki, labial, geniş. Palatal.
[u] - kapalı, ardtakı, labial, dar. Gutural.
[ü] - kapalı,
öndeki, labial, dar. Palatal.
Diftong
Definiţia: Iki ya da üç vokal birleşmesinä,
angılarından birisi bütün vokal, öbürü semivokal (yarıvokal) diftong
deniler. Bu tür ses birleşmesi bir solukta (bir kısım) söylenerlär hem bir
fonema sayılărlar.
Türkçelerdä mahsus diftong yok.
Ses birleşmeleri nicä [ay,
ey, ıy, iy, oy, öy, uy, üy; ya,
ye, yı, yo, yö, yü] – diftong (fonetik) sayılmazlar, çünkü [a] – vokal
sesi; [y] – konson sesidir. (romun dilindä diftonglar hem triftonglar laflarda soare – güneş, iarnă – kış, lupoaică – yabanı h.b.)
Örneklär: olsaydı, evdeymiş, aldıydı, böylä, gördüydü,
giyim, yap, yaa, yol h.b.
Konson
fonemaları. Konsonantizm.
Konsonnarın
klasifikaţiası.
a) akustikçä: sesli
konsonnar: b, c, d, g, j, l, m, n, r, ş, v, y, z;
tutnuklar: ç, f, k, p, s, t, ţ, h, x;
şamatalılar(disonantlar): b, c, ç, d,
f, g, h, j, k, p, s, ş, t, ţ, v, z, x;
sonorlar (sonantlar): l, m, n, r, y
(vokal-konson da deniler);
çiftlilär (sesli-tutnuk): b-p, c-ç,
d-t, g-k, j-ş, v-f, z-s (edi çift); h, ţ, x, y, m, n, r,l konsonnarın çiftleri
yok.
b) artikulaţiayca:
dudaktan b, m, p; v, f (diştän-dudaktan);
diştän: d, t, z, s, n;
damaktan-diştän: j, ş, ç;
ortadildän: y, k, g, ğ;
patlamalar (oklusivlär): b, p,
d, t, k, g; (c, ç da yakışır);
yarıoklusivlär: ţ, ç, c;
oklusiv-nazallar: m, n,
sulu: l;
vibraţialı: r;
faringal (gırtlak): h;
afrikatalar (lat.affrikata - uuşmak): c, ç, ţ (ikişär sestän uuşulu: c –dj, ç – tş,
ţ - ts).
Ses tellerinin titiremesinä
görä konsonnar var: yımışak hem çetin (sert). Yımışak konsonnar: [b, c,
d, g, ğ, j, l, m, n, r, ţ, v, y, z]. Sert
konsonnar: [ç, f, h, k, s, ş, t, p].
Sonant konsonnar şamatasız
söylenerlär hem vokala yakın funkţional hem artikulatorik karakteristikaları
var.
Konson dönmeleri
b → p – dip - dibi
c→ ç – kılıç - kılıcı
d → t – yurt - yurdu
g → k – kulak – kulağı; cenk - cengi
Ama: ok – oku, ot – otu, ip – ipi, top – topu, klub –
klubu
Sinarmonizm
(ses uyumu).
Gagouzçada fonomorfolojik
fenomeni var – ses uyumnarı, armoniası – vokallar armoniası hem konsonnar
armoniası, angısına sinarmonizm deniler (gr. syn – birerdä + harmonia –
baalaşmak, uyum, armonia).
Vokal armoniası – a) Eer lafın ilk kısımında incä vokal
saydı, kalan kısımnarda da incä vokallar gelir (köktän sora gelän sufixlär incä
vokallı olur). Örneklär: tefter –
tefteri- tefterlär, testerä – testerelär – testereyi; gel – geler – gelecek. b) Eer lafın ilk kısımında kalın vokal saydı,
kalan kısımnarda da kalın vokallar gelir (köktän sora gelän sufixlär kalın
vokallı olur). Örneklär: yazal – yazalda
– yazallan – yazallar, buçak – buçağı – buçaklan; al – alăr – alacak – alacaydı;
taşı – taşıyăr- taşıyacak (taşıyer – taşıyacek – yannıştır, çünkü vokal armoniası
korunmăr; gelecek zamanın sufixleri – incä vokallılarda – ecek; kalın
vokallılarda - acak).
Konson armoniası - a)
Kökün sonu sesli konson sa, ya da vokal saydı, gelän sufix sesli konsonnan
başlanăr (sakız-dan, (-lan), Çadır-da, sekiz-dän, alma-cık,
senselä(e)-dän). b) Kökün
sonu tutnuk konson sa, gelän sufix tutnuk konsonnan başlanăr (sokak-ta, ses-siz, büyük-çä, ot-tan, sedef-tän).
Следующие Предыдущие Главная страница
Подписаться на:
Сообщения (Atom)
