ÖNSÖZ

Gagouz dili blog'una HOŞ GELDINIZ!

Bu site okul hem universite üüredicilerinä, üürencilerä, studentlerä deyni kuruldu. Umut ederim, ki verili informaţia faydalı olur.

вторник, 24 ноября 2015 г.

Literatura derslerinin sistemi

Literatura derslerinin sistemi

I.                 Eni bilgilerin üzerinä diskuţianın geçirilmsi.
1.     Giriş ders
a)   Epokanın, periodunun açıklanması (oğuz-dedelär, klasik, zamandaş)
b)   Yazıcının biografiası için haberlär. Strukturası:
-         yazıcının biografiasının sayımnığını belli etmäğä;
-         filmin (diafilmin) ya da dokumentlerin gösterilmesi (üüredici açıklăr);
-         biografiayı skematik kurmağa, önemli dataları belli etmäğä, yazıcının yaratmalarını belli etmäğä, angılarını okumalılar;
-         kritik materialının kullanılması. Başka yazıcılar D. Kara Çoban için. (metodlar: açıklamak, dokumentlerä komentaria yapmak).
c)    Literar eserinin analizi hem fikirlerini açıklamak dersi (euristik konversaţiası)
d)   Literar eserinin genel karakteristikası.
Literar eserinin analizi hem fikirlerini açıklamak dersi hem literar eserinin genel karakteristikası dersi arasında başkalıklar: literar analizi dersi taa derindän eseri bakăr (eserin genel karakteristikası), sade özel aspektleri bakăr. Ilk tip ders - sade 1 eserin temelindä karakteristika yapılăr, ikinci tip ders – bir kaç eserin temelindä. Literar analizindä kullanılan metod – problemni konversaţia. Literar eserinin genel karakteristikası dersindä kullanılan metod – fikirini açıklamak. Literar analizi yapmağa deyni bütün yaratmayı okumalılar. Literar eserinin genel karakteristikası dersindä  fragmentli okumak eterli.

II.               Literatura derslerindä bilgilerin kavilenmesi (sözlü ya da takrir olabilir; sintez dersi)
a)   bilgileri düzenä koymak hem kaviletmek dersi
Böylä tip derslär geçiriler, ki yazıcının erini hem lâzımnığını gagouz literaturasında belli etmäğä, ya da istorik periodunun aspektlerini urgulamağa. Kullanılan metodlar hem çalımnar: konversaţia, grupta iş, literar kaynakları.
                                   
b)   Kaviletmek hem sintez dersi (çıkışlar yapılăr)
Böylä tip derslär üürencilerin estetik düşünmeklerini, bilgilerin hem becermeklerin kendi başına edinmesini  saalăr.

Sţenariası:
a)    kaviletmek temanın belli edilmesi, planın, bibliografianın önceki haberlenmesi
b)   kaviletmek dersinin örüyüşü
-         plandan idealar taftaya yazılărlar;
-         hazırlanmış material aktuallanăr;
-         problemnerin üzerinä diskuţialar geçiriler, referatlar okunăr;
-         temanın üzerinä özetlemek hem kantarlamak gerçekleştiriler.
c)    Plan hem bibliografia gelän temaya için açıklanăr.

Sintez dersi analiz dersinin rezultatı gibi olarak var kolay gerçeklensin.




Literar/nonliterar textlän iş. Algoritm.

·          Lexikaylan iş (semantize etmek, sınaşlamak, aklında tutmak)
·          Ilk okumanın geçirilmesi
·          Okumak – model
·          Textin içindekiliyini annamak
·          Ikinci okumak – model (üüredici, üürenci)
·          Ayırma (seçmä) okumak
·          Soruşları cuvaplamak
·          Texti fragmentlerä lojik hem semantik pay etmek hem adlamak (texttän laf birleşmelerinnän, söyleyişlärlän h.b.)
·           Planın kurulması
·          Texti adlamak/adını diyiştirmek
·          Bir fragmentin annadılması
·          Içindekiliyin annadılması, bir personajın adından (I, III üzdä)
·          Personajların karakteristikası
·          Texti özetlemek (rezüme yapmak)
·          Dialogların kurulması
·          Yaratmalı sınaşlar
·          Dialogu devam etmek/ diyiştirmek
·          Subiekti devam etmek/diyiştirmek
·          Dartışmalar
          h.b.


При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

Автор: krina на 12:58 0 коммент.  

пятница, 22 февраля 2013 г.


Vani Volontir
Vani Volontir 1913 yılda Bolgrad Rayonunda Kubey Küyündä duudu. Bolgradta okulu hem liţeyi başardı, sora da Yaş Universitesindä Agrikol fakultesini Basarabialı grupasını üürendi. Çok yıllar bilimci agronomu  olarak çalıştı. Sora da bütün Bolgrad rayonuna agronom seçildi. Vani Volontir bir çiftçi aylesindändir. Anası hem bobası büyük kultura insannarıymışlar. Büyük batisi, Georgi Volontir, 1911 yılda duudu. 1934 yılda, açan Yaş Universitesindä studentti, onu ilk grup gagouzlarlan Türkiyeyä üürenmäğä yolladılar.
Vani Volontir çok kerä Türkiyedä bulundu, türkçeyi hem yabancı dillerini dä iyi bilärdi. Europa devletlerindä türlü expoziţia aralarında bulundu, büyük yaşamak hem yaratmak deneyleri kazandı.
30-cu yıllarda açan Romun guvernusu Türkiye guvernusunnan annaşıp, Atatürkün kayıllığınnan, gagouz gençlerini Türkiyeyä üürenmäğä yollardı. Bu gençlerin birisiydi Vani Volontir dä. Ama o gidämedi, çünkü büyük kardaşını üürenmäğä yolladıydılar, da ona izin vermediydilär.
Bu oluşlar derin duygu çizilerini onun üräyindä braktılar. Kardaşından çok informaţia kabledärdi, mektuplardan hem buluşmaklardan bütün üüretim sistemini bilärdi. Da düşünmeklär onu raada brakmazdı, ki bunnar için yazsın, da gelän gagouz gençlerinä 30-cu yıllarda gagouz üürencilerin kısmetlerini bildirsin.
1994 yılda haftalık dergisindä onun sözü çıktı „Hacımançunun çeşmesi” – kısa romanı.
1995 yılda Vani Volontir Moldova Yazarlar Birliyinä kabul edildi. Romanı „Hacımançunun çeşmesi” redaktorluktan yazıcı, profesor Dionis Tanasoglu geçirdi.
Bitki vakıtlarda bir autobiografik annatması «Исповедь старого гагауза» rus dilindä hazırladı, angısını Vani Volontir tipara çıkarmağa etiştirmedi. Bu annatmanın sonunda o deyer: „Bu annatmada sade benim yaşamam yazdırılăr, bir dä sıra yok autorluk fantaziasından, her bir laf, her bir söz benim personal yaşamamdan.”
            

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

Автор: krina на 19:33 0 коммент.  

среда, 31 октября 2012 г.

Konson hem vokal fonemaları



Vokal fonemaları. Vokalizm
Vokalların klasifikaţiası.
     Artikulaţia eri
Açılmak gradı
(apertura)

Öndeki (anterior)

Ortakı (medial)

Gerideki (posterior)
Açık
    a
    ä




Yarıaçık
    e
ö
ă
o
Kapalı
    i
ü
ı
u
Dudakların pay alması
nonlabial
(dudaksız)
labial
(dudaktan)
nonlabial
labial


Geniş
Dar
Yarıgeniş
Kalın
a
           o
ı
u
ă
Incä
ä
e
ö
i
ü


Gagouzçada  vokallar üç kriteriyä görä paylaşărlar:
1) artikulaţia erlerinä görä - öndeki (anterior) vokallar; ortakı (medial) hem geridekilär (posterior)
2) açılmak gradına görä - açık, yarıaçık hem kapalı vokallar.
3) dudakların pay almasına görä - labial (dudaktan) vokallar – o, ö, u, ü  - postpalatal (geriki damaktan), bilabiallar; ä, e, i – prepalatallar; a, ă,  ı  – mediopalatal (orta damaktan).
Not: Iki simetrik vokal sırası – a) öndeki (incä) hem ardtakı (kalın), b) dudaktan (labial) hem diyil dudaktan (nonlabial). Başka taraftan da – geniş hem dar vokallar. Labial vokallara tombarlanan da deyeriz (o, ö, u, ü). Öndeki hem ardtakı vokallara eski terminologiada „palatal” hem „gutural” (buvazın dibindän) deniler, bakarak dilin hem damağın angı erindä onnarın artikulaţiası olăr.
Bu takım, oğuz türkçelerindä var:
öndeki (incä) vokallar: i, e, ä, ö, ü (palatal, ön damaktan);
ardtakı (kalın) vokallar: ı, a, o, u, gag. ă (gutural; balkanik sesi);
düz vokallar: a, e, ı, i, ă;
tombarlanan (labial) vokallar : ö, ü, o, u;
dar vokallar: u, ı, ü, i;
geniş vokallar: o, a, ö, e, ä; yarıgeniş: ă.
Bu takım gagouz vokallarının da her biri bir kaç kalifikaţiaya girer:
[a] -   açık, ardtakı, nonlabial, geniş. Gutural.
[ă]   - yarıaçık, ardtakı, nonlabial, yarıgeniş, (a –dan olăr). Gutural.
            [ä]   - açık, öndeki, nonlabial, geniş (e –(y)län dönüşer). Palatal.
            [e]   -  yarıaçık, öndeki, nonlabial, geniş (ä – ylän dönüşer). Palatal.
[i]   -   kapalı, öndeki, nonlabial, dar. Palatal.
[ı]   -   kapalı, ardtakı, nonlabial, dar. Gutural.
[o]  -   yarıaçık, ardtakı, labial (dudaktan), geniş. Gutural.
[ö]  -   yarıaçık, öndeki, labial, geniş. Palatal.
[u]  -   kapalı, ardtakı, labial, dar. Gutural.
[ü]  -   kapalı, öndeki, labial, dar. Palatal.  


Diftong
Definiţia: Iki ya da üç vokal birleşmesinä, angılarından birisi bütün vokal, öbürü semivokal (yarıvokal) diftong deniler. Bu tür ses birleşmesi bir solukta (bir kısım) söylenerlär hem bir fonema sayılărlar.
Türkçelerdä mahsus diftong yok. Ses birleşmeleri nicä [ay, ey, ıy, iy, oy, öy, uy, üy; ya, ye, yı, yo, yö, yü] –  diftong (fonetik) sayılmazlar, çünkü [a] – vokal sesi; [y] – konson sesidir. (romun dilindä diftonglar hem triftonglar laflarda soare – güneş, iarnă – kış, lupoaică – yabanı h.b.)
Örneklär:  olsaydı, evdeymiş, aldıydı, böylä, gördüydü, giyim, yap, yaa, yol h.b.


Konson fonemaları. Konsonantizm.
Konsonnarın klasifikaţiası.
a) akustikçä: sesli konsonnar: b, c, d, g, j, l, m, n, r, ş, v, y, z;
          tutnuklar: ç, f, k, p, s, t, ţ,  h, x;
          şamatalılar(disonantlar): b, c, ç, d, f, g, h, j, k, p, s, ş, t, ţ, v, z, x;
          sonorlar (sonantlar): l, m, n, r, y (vokal-konson da deniler);
          çiftlilär (sesli-tutnuk): b-p, c-ç, d-t, g-k, j-ş, v-f, z-s (edi çift); h, ţ, x, y, m, n, r,l konsonnarın çiftleri yok.  
b) artikulaţiayca: dudaktan b, m, p; v, f (diştän-dudaktan);
               diştän: d, t, z, s, n;
               damaktan-diştän: j, ş, ç;
                ortadildän: y, k, g, ğ;
                patlamalar (oklusivlär): b, p, d, t, k, g; (c, ç da yakışır);
                yarıoklusivlär: ţ, ç, c;
                oklusiv-nazallar: m, n,
                 sulu: l;
                 vibraţialı: r;
                 faringal (gırtlak): h;
                afrikatalar (lat.affrikata - uuşmak): c, ç, ţ (ikişär sestän uuşulu: c –dj, ç – tş, ţ - ts).
Ses tellerinin titiremesinä görä konsonnar var: yımışak hem çetin (sert). Yımışak konsonnar: [b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, ţ,  v, y, z]. Sert konsonnar: [ç, f, h, k, s, ş, t, p].
Sonant konsonnar şamatasız söylenerlär hem vokala yakın funkţional hem artikulatorik karakteristikaları var.

Konson dönmeleri
b → p – dip - dibi
c→ ç – kılıç - kılıcı
d → t – yurt - yurdu
g → k – kulak – kulağı; cenk - cengi
Ama: ok – oku, ot – otu, ip – ipi, top – topu, klub – klubu


Sinarmonizm (ses uyumu).
Gagouzçada fonomorfolojik fenomeni var – ses uyumnarı, armoniası – vokallar armoniası hem konsonnar armoniası, angısına sinarmonizm deniler (gr. syn – birerdä + harmonia – baalaşmak, uyum, armonia).
Vokal armoniası – a) Eer lafın ilk kısımında incä vokal saydı, kalan kısımnarda da incä vokallar gelir (köktän sora gelän sufixlär incä vokallı olur). Örneklär: tefter – tefteri- tefterlär, testerä – testerelär – testereyi; gel – geler – gelecek.  b) Eer lafın ilk kısımında kalın vokal saydı, kalan kısımnarda da kalın vokallar gelir (köktän sora gelän sufixlär kalın vokallı olur). Örneklär: yazal – yazalda – yazallan – yazallar, buçak – buçağı – buçaklan; al – alăr – alacak – alacaydı; taşı – taşıyăr- taşıyacak (taşıyer – taşıyacek – yannıştır, çünkü vokal armoniası korunmăr; gelecek zamanın sufixleri – incä vokallılarda – ecek; kalın vokallılarda - acak).
 Konson armoniası - a) Kökün sonu sesli konson sa, ya da vokal saydı, gelän sufix sesli konsonnan başlanăr (sakız-dan, (-lan), Çadır-da, sekiz-dän, alma-cık, senselä(e)-dän).                                      b) Kökün sonu tutnuk konson sa, gelän sufix tutnuk konsonnan başlanăr (sokak-ta, ses-siz, büyük-çä, ot-tan, sedef-tän).

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

Автор: krina на 17:59 0 коммент.  

среда, 11 января 2012 г.

NIŞANNIK

Definiţia. Kendi başına diyişilmäz söz payına, obiektlerin kalitelerini belli edän, soruşlara Ne soy? Ne türlü? cuvap edän NIŞANNIK deniler.
Nışannığın poziţiası cümledä. Gagouz dilindä  nışannık her zaman adlığın önündädir: arif insan, kasavetsiz uşak, kırmızı gül.


Kalitelik hem ilişkilik nışannıkları
Kalitelik nışannıkları (adjektif qualifikatif; mahsus sufixleri yok): iyi, kâmil, biyaz, sarı, balaban, üüsek h.b.
Ilişkilik nışannıkları mahsus sufixlerin yardımınnan kurulărlar. Onnar bir kaç türlü var:
-kı/-ki; -ku/-kü sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
a) adlık erilik halında – kışta-kı, güzde-ki, yazda-kı; evde-ki, bobada-kı, kasabada-kı h.b.
b) işhallıktan – dün-kü, aşaa-kı (aşağı-kı), şindi-ki, geri-ki, ileri-ki, bıldır-kı, öte-ki, beri-ki h.b.
c) aderliktän – benim-ki, senin-ki h.b.
ç) sayılıktan – ilkin-ki, onun-ku, son-ku
-lı/-li; -lu/-lü; -nı/-ni; -nu/-nü sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
- adlıktan kurulan – tuz-lu, dat-lı, can-nı, ük-lü, ev-li, kahır-lı, akıl-lı h.b.
-sız/-siz; -suz/-süz sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
- adlıktan kurulan – tuz-suz, dat-sız, can-sız, ev-siz, kahır-sız,  akıl-sız h.b.
-ık/-ik; -uk/-ük; -ak/-äk/-ek; -k sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
- işliktän kurulan – dur-uk, oy-uk,  kes-ik, aç-ık, büy-ük, boz-uk, ez-ik, şımarı-ık, kıv(ı)rık, yık-ık;  dolaş-ık, buruş-uk, diyiş-ik; kork-ak, kıv(ı)r-ak, kur(u)-ak, ürk-ek, şiş-ek; solu-k, patla-k, çatla-k;
-kın/-kin; -kun/-kün; -kan/-kän; -gın/-gin; -gun/-gün; -gan/-gän
sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
- işliktän kurulan – düş-kün, kes-kin, çalış-kan, yapış-kan; dur-gun (su), kız-gın, yor-gun, ol-gun (genç), ger-gin (tel), kay-gın, uy-gun, düz-gün;  baar-gan;
-lık/-lik; -luk/-lük - sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
a) adlıktan kurulan – yaz-lık şapka, dolma-lık biber, satı-lık ev, turşu-luk laana, iki kişi-lik oda, güz-lük ayakkabı;
b) nışannıktan – genç-lik zamanı;
-ç - sufixin yardımınnan
- işliktän kurulan – kıskan-ç, korkun-ç (oluş), ödün-ç (para);
-ıcı/-ici; -ucu/-ücü - sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
- işliktän kurulan – yırt-ıcı (hayvan), besle-(y)ici (iyeceklär), kes-ici, tamamla-(y)ıcı, düşündür-ücü;
-cı/-ci; -cu/-cü - sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
- adlıktan kurulan – yalan-cı, iş-çi;
-ma/-mä - sufixin yardımınnan (fonetik variantlarınnan)
- işliktän kurulan – duu-ma (er), yaz-ma (kiyat), dol-ma (biber), as-ma, sark-ma (Semiramidanın sarkma meyvalıkları), kat-ma;
- modal işliyindän kurulan – lâzım-lâzımnı (iş)


Küçüldek formalı nışannıklar
-ca/-cä; -ça/-çä; -rak/-rek; -cak/-cek/-c(ç)ık/-c(ç)ik/-c(ç)uk/-c(ç)ük; -msı/-msi - sufixlerin yardımınnan
a) nışannıktan kurulan – kısa-ca, eşil-cä, mavi-cä, geniş-çä, üklü-cä, genç-çä, dik-çä, düzgün-cä;  kısa-rak, küçü(k)-rek, ufa(k)-rak, açı(k)-rak; küçü(k)-cük, ufa(k)-cık, kısa-cık, ince-cik, körpe-cik, büyü(k)-cek, sıca(k)-cık; acı-msı, sarı-msı, mavi-msi;
b) işlikän – utan-cak.

Dikat! Kurulu nışannıkları hem nışannıklanmış iştenniyi (adjektivizaţialı partisip) şaşırmayın. Örneklär:  suuklu,  amelli,  hesaplı, kantarlı, ekonomnu  - lexikal sufixi –lı/-nı nışannığın ya adlığın kökünä yamanăr.
            Ama laflar dizili, örtülü, dikili, kırkılı, dolu h.b. işliktän kuruludur, işliyin nominal formasıdır - nışannıklanmış iştennik (iştenniyin sufixleri – ı/-i, -u/-ü). Taa sık bu sufixlär işliyin diatez formasına yamanărlar, nicä dizil-i.



При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

Автор: krina на 17:17 0 коммент.  

вторник, 7 июня 2011 г.

Protoierey-profesor Mihail Çakır




Protoierey-profesor, aydınnadıcı, kiyatçı M.Çakır Çadır-Lungada çiçek ayının 27-dä 1861 yılda klisä çalgıcının Mihail V. Çakır΄ın  aylesindä duudu.
M.Çakır΄ın kökleri eski gagouz dinastiasından çekiler. Çakır dinastiası Balkandan Kavarnadan, taa XVIII as. gelişer.
XVIII as. ortasında rus-türk cengin hem dä religia tutumnarın beterinä Todur hem Vasiliy Çakır Romanya topraklarına, diyil uzak Ploeşt kasabasından, göçtülär.  Burada intelektual romun insannarınnan baalantı kurărlar, dili üürenerlär, sora da 1790 yılda Besarabiaya göçerlär.
 M.Çakır Çadır-Lungada okulu başarıp,  Kişinăuda gimnaziada üürener. 1881-dä Teolojik Seminariasını başarăr, neredä teologia, gramatika, poetika, retorika, logika, filosofia, jeografia, istoria, matematika, latin, grek, rus, alman, fransız, molduvan dilleri üürenilärdi.
Başardıktan sora, Seminariada üüredici olarak çalışăr, religiayı, matematikayı, geografiayı, paleografiayı, grekçä hem rusça derslerini okuyăr.
1884 yılda M.Çakır  preot seçildi da, ilkin, Seminarianın klisesindä çalıştı, sora da Mazaraki klisesindä, Kişinăuda. Gerçek bir intelectual olarak, besarabia ruhunda terbiedili hem milletçi, kendi yaşamasını hem işlerini gagouzları hem bulgarları aydınnatmak için adăr.  1896-da Rusiadakı Üüretim Bakannığına dilekçä yazăr da kiyatları molduvan hem gagouz dilindä tiparlamak izin kabul eder. M.Çakır  kazandı, ki klisedä slujbalar ana dilindä geçsinnär. Hem dä kayıllık kabul etti, ki din kiyatları gagouz dilindä tiparlansınnar. Liturgiayı gagouz hem bulgar dillerinä çevirer.
M.Çakır  tercümennik hem Besarabiadakı gagouzların bilgilerini aydınnatmak için Özel Komisia Başı olarak çalıştı, 20 yıldan ziyedä Eparhial Okulların üstünä Judeţ Konsilium Başıydı; Eparhial Tipografianın öndericisiydi; Besarabiadakı klisä okullarının revizoru; biblioteka zaametçisi dä olarak çalıştı h.b. Klisä okullarının, bibliotekalarının, tipografialarının açılmasına büyük kuvet koydu.
1904 yılda gagouz dilindä ilk gazeta tiparlanăr. M.Çakır klisä kiyatlarını gagouz dilinä çevirdi, okul kiyatlarını yazdı, istoria, etnografia, folklor, lexikografia h.b işleri tipardan çıkardı.
M.Çakır΄ın tiparlandığı işleri:
„Molduvan dili kiyadı” (1900);
„Rus-molduvan laflığı” (1907);
„Mulduvannara rus dilini üürenmek için yardımcı, gramatikadan bilgilärlän” (1911);
„Iserlia küyünün istoriası, jud.Akkerman” (1892), monografia;
„Molduvan dilinin kısa gramatikası”;
„Okuma kiyadı”;
„Rus dilini kendi başına üürenmek”
„Bucoavna” (rus-molduvan alfabesi)
„Iserlia küydeki bulgarların Krăçun türküleri” (1894);
„Gagouzların kökleri” („Viaţa Basarabiei” dergisi, 1933, 1934);
„Besarbiadakı gagouzların istoriası” (gagouz dilindä, „Viaţa Basarabiei” dergisi, 1934);
„Gagouzların moralı” („Viaţa Basarabiei” dergisi, 1935);
„Gagouzların düün adetleri” h.b.
Gagouz dilinä çevirdi:
„Eski hem Eni Baalantının Ayozlu istoriası”;
„Klisenin istoriası”;
Evangelia; Psaltır; Çasoslov; Akafist; Liturgia; Dua kiyadı gagouzlar için; h.b.
Aydınnadıcımız M.Çakır  taa bir sayımnı kiyat tiparladı: „Gagouzça (türkçä)-molduvanca laflık”, angısı fevralda 1938 yılda tipardan çıktı. Autor ilk gagouz-romun lexikografı sayılăr.  Bu sözlüyün paasızlığı te onda, ki gagouzlara romun dilini üürenmäğä yardım eder.

Dergidä „Епархиальные новости” M.Çakır  bir kaç artikol tiparladı:
«Памяти Викторина Федоровича Колыбелина, преподавателя Кишиневского духовного мужского училища», 1895, VI, 198. Речь священника Михаила Чиакира.
«Протойерей Василий Федорович Синевич». Священник Михаил Чиакир, 1901, IX, 209.
«Памяти смотрителя Кишинвского духовного мужского училища, статского советника Макария Ив.Епуре». Священник Михаил Чиакир, 1903, XXIII, 615.
«Освещение храма при Кишиневском мужском духовном училище». Священник Михаил Чиакир, 1902, XXII, 509.
«Торжество закладки храма на станции Юго-Зап. Железной дороги Унгень». Св.М.Чиакир, 1903, XIX, 108.
«Открытие Комратской церковно-приходской школы». 1889, IV, 163.
Ünlü kiyatçının hem aydınnadıcının M. Çakır΄ın  çoyu sayımnı yazılarından romun hem gagouz halklarına adanmış bilim argumentlerini, informaţiaları, fikirleri esap alărız.  
„Molduvanca sözlük rus dilindä konuşan insannara lâzımdır, angıları Basarabiada çalışărlar, ki taa tez molduvan dilini üürensinnär”.
„Latin grafikası hem romun dilinä, hem dä gagouz dilinä uygundur”, - M.Çakır  N.Kostenko΄ya söylärdi (poet).
„Besarabialı Gagouzların istoriası” kiyadından urgulayabiliriz:
„Gagouzlar türk (oğuz) soyundan çekilerlär. Rus-türk cengin beterinä gagouzlar Balkandan Besarabia topraklarına göçmüşlär. Hemen Besarabiaya varmarmışlar, ama romun teritoriasında, Dobrucada hem Munteniada, erleşärmişlär, taa 1804 yıllarda”.
„Neredä dä yaşamărlar gagouzlar, hristian dinini tutărlar, gagouzlar dinci hem inancıdır.”
„Romun okullarında gagouzlar kendilerini iyi taraftan gösterdilär. Çoyu preot, üüredici injiner, askerci hem başka zannaatlar kazandılar. Inanărım, ki gagouzların kulturası ilerlenecek.”
„Çünkü gagouzlar kliselerdä slujbayı slavon hem grek dillerindä seslärdilär, Ayoz Sinod΄a yalvardım, ki Klisä kiyatlarını gagouz dilindä tiparlayım izin versin.”
„Gagouzların kulturası kiyatların yardımınnan ilerlenecek.”
„Şimdi Ayozlu Evangeliayı latin grafikasında tiparlărım, çünkü gagouz dilinä latin grafikası en uygundur.”
„Gagouzların taa bir yalvarmasını yapayım çalıştım. Çok material topladım, araştırdım da gagouzların istoriasını romun, sora da gagouz dilindä tiparladım, ki gagouzlar kendi köklerini bilsinnär.”
M.Çakır - gagouzça yazının pioneridir. O ilkti, angısı çalıştı, ki gagouz yazısı hem çevirmeleri uygun olsunnar, da dedelerimizin yazısı kaybelmesin. M.Çakır religia textlerini gagouz dilinä grek hem slavon dilindän çevirdi.
Sözlüyün önsözündä autor yazăr: „ Şimdi, açan Guvern ister, ki hepisi insannar romun dilini bilsinnär, ama gagouzlarda bir dä sözlük yok, borcumu duyărım, ani bu sözlüyü yazmalıyım, da gagouzlara yardım etmeliyim dili üürensinnär ”
M.Çakır türk-oğuz soyundan çekilmesini gurur duyardı, bunu o kendi işlerindä argumentledi. Yannış, diyil bilim uurunda yapılmış gipotizalara karşı kalktı, ki gagouzlar türklenmiş bulgarlarmış.
M.Çakır΄ın aylesi: karısı – Irina, bobası – paraclit Mihail, anası – Ana, dädusu – preot Vasiliy, manisi – Ecaterina. M.Çakır΄ın altı çocuğu vardı: Makariy. 1884-cü yılda duudu. Sankt-Peterburgta juridik fakultesini başarăr. Rus imperatorluk bakannığında jurist işlemiş. Revoluţiadan sora bolşeviklär onu poyraz taraflarına kardırărlar. Oradan o dönmedi.
Mihail. 1886 –cı yılda duudu. Mihail askerci olmuş. Birinci dünya cengindä pay almış. Cengtän sora Besarabiaya döner. 1927-ci yılda roman yazăr „Karının teni” hem bir pyesa „Cenk dalgaları” (1929) Sibirä kaldırmalıydı. Stalin öldüktän sora döner evä. Bitki yıllarını zor geçirer da fukaralıkta öldü.
Todur 1888-ci yılda duudu. Varşava universitesindä filolojik hem jeografik fakultesini başarăr. Kişinev liseyindä üüredici çalışmış. Ihtiärlığını Bukureşttä geçirmiş, orada da geçinmiş. Nikolay 1890-cu yılda duudu. Ruh seminariasını bitirer, sora da Kievda Teologia fakultesini başarăr. Kıpçak küyü klisesindä izmet eder. 1947-dä geçiner. Aleksandr 1892-cu yılda duudu. Ruh seminariasını bitirer. Sora da Yaş universitesini juridik fakultesini başarăr. Sonunku uşağı iki yaşında öldü.
            Mihail Çakır sentäbrinin 8-dä 1938-ci yılda geçindi, 77 yaşında, kendi evindä. Gömülü Kişinevdä Armän mezarlığında. Çadırda ona bir anmak taşı kaldırıldı. Kişinevdä Mihail Çakır΄ın adına biblioteka açıktır.
            Bu büyük anılmış adamı, gagouzu lâzım unutmayalım, mezarına çiçek getirelim. Onun nasaatlarını tamamnayalım.

Kaynaklar: Dionisie Tanasoglu – Protoiereul-profesor Mihail Chiachir. 135 ani de la naştere. Luminătorul, 1996;
S.Bulgar.  Ay Boba Mihail Çakır. Gagauzlar: istoriya, adetlär, dil hem din. Chişinău, 2007.

При копировании статьи ссылка на оригинал обязательна!

Автор: krina на 20:51 0 коммент.  

Следующие Предыдущие Главная страница

Подписаться на: Сообщения (Atom)

Blogger Template by Blogcrowds